شهاب سنگ چیست؟ راهنمای تشخیص، انواع و ارزش نمونه های فضایی

شهاب سنگ چیست؟ راهنمای تشخیص، انواع و ارزش نمونه های فضایی

ارسال شده توسط پشتیبانی نگین یاب

123 نمایش

شهاب‌سنگ چیست؟ پاسخ کوتاه

شهاب‌سنگ قطعه‌ای طبیعی از سنگ یا فلز فرازمینی است که وارد جو زمین شده، بخشی از آن در مسیر داغ و فرسوده شده، اما تماماً تبخیر نشده و به سطح زمین رسیده است. پیش از رسیدن به زمین، جسم در فضا «شهاب‌واره» است؛ نور درخشان مسیرش در جو «شهاب» نام دارد و قطعه باقیمانده روی زمین «شهاب‌سنگ» خوانده می‌شود. بنابراین هر سنگ سیاه یا آهنربایی که روی زمین پیدا شود شهاب‌سنگ نیست و تشخیص قطعی به بررسی تخصصی نیاز دارد.

در این راهنما با انواع شهاب‌سنگ، ترکیب و ویژگی‌های کانی‌شناسی، محل و شیوه پیدا شدن، تفاوت آن با تکتیت و سنگ‌های زمینی، نگهداری و ارزش کلکسیونی آشنا می‌شوید. نکته کلیدی این است که نشانه‌های ظاهری فقط برای غربال اولیه‌اند؛ نام‌گذاری و طبقه‌بندی رسمی با روش‌های آزمایشگاهی و قواعد انجمن بین‌المللی شهاب‌سنگ‌شناسی انجام می‌شود.

نام‌گذاری: شهاب‌واره، شهاب و شهاب‌سنگ چه فرقی دارند؟

این سه واژه سه مرحله یا وضعیت متفاوت را توصیف می‌کنند. شهاب‌واره جرمی کوچک در فضاست که می‌تواند از سیارک، دنباله‌دار یا به‌ندرت از ماه و مریخ جدا شده باشد. وقتی وارد جو می‌شود و بر اثر برخورد با هوا و فشرده‌شدن گازهای اطراف نورانی می‌شود، پدیده نوری را شهاب یا «ستاره دنباله‌دار» عامیانه می‌نامند؛ این نور خود سنگ نیست. اگر بخشی از جسم از عبور جو جان سالم به در ببرد و به زمین برسد، آن قطعه شهاب‌سنگ است.

بارش شهابی نیز معمولاً از ذرات کوچک باقی‌مانده در مسیر مداری دنباله‌دارها پدید می‌آید. دیدن چندین شهاب در آسمان به معنی افتادن تعداد زیادی شهاب‌سنگ بزرگ نیست؛ بیشتر ذرات کوچک در جو از میان می‌روند. اصطلاح «تکتیت» هم برای شیشه طبیعی زمینی به‌کار می‌رود که در اثر برخوردهای بسیار پرانرژی شکل گرفته است؛ تکتیت شهاب‌سنگ نیست، هرچند با برخورد فضایی ارتباط دارد.

تاریخچه مطالعه شهاب‌سنگ‌ها

قطعات آهنی آسمانی از روزگار باستان برای ساخت ابزار و زیور ارزشمند بودند، چون آهن فلزیِ آماده و کمیاب در طبیعت زمینی در دسترس بود. در دوره‌های بعد، گزارش افتادن سنگ از آسمان اغلب با تردید روبه‌رو می‌شد. با افزایش مشاهده‌های ثبت‌شده، جمع‌آوری نمونه‌ها و بررسی علمی، پذیرفته شد که سنگ‌ها واقعاً می‌توانند از فضا به زمین برسند.

امروزه شهاب‌سنگ‌ها نمونه‌هایی طبیعی از مواد شکل‌گرفته در اوایل منظومه شمسی‌اند. بیشتر آن‌ها از سیارک‌ها می‌آیند؛ تعداد اندکی نیز از سطح ماه یا مریخ بر اثر برخوردهای بزرگ کنده شده‌اند. سن برخی اجزای شهاب‌سنگ‌ها نزدیک به 456 میلیارد سال است. ترکیب، بافت و ایزوتوپ‌های آن‌ها به پژوهشگران کمک می‌کند تاریخچه شکل‌گیری سیارک‌ها و تحول مواد اولیه سیارات را بررسی کنند.

انواع شهاب‌سنگ‌ها

1. شهاب‌سنگ‌های سنگی

این گروه عمدتاً از کانی‌های سیلیکاتی ساخته شده و در میان نمونه‌های شناخته‌شده فراوان است. کندریت‌ها دانه‌های گرد کوچکی به نام کندرول دارند که در مراحل آغازین منظومه شمسی شکل گرفته‌اند. کندریت‌های کربن‌دار ممکن است کانی‌های آب‌دار و مواد کربن‌دار داشته باشند و از نظر مطالعه مواد اولیه منظومه شمسی اهمیت دارند. آکندریت‌ها بافت کندریتی ندارند و معمولاً از جسمی بزرگ‌تر که در آن ذوب و جدایش رخ داده، جدا شده‌اند؛ برخی نمونه‌های ماه و مریخ نیز در این دسته قرار می‌گیرند.

2. شهاب‌سنگ‌های آهنی

شهاب‌سنگ‌های آهنی عمدتاً آلیاژ آهن و نیکل دارند و اغلب سنگین و فلزی به‌نظر می‌رسند. کانی‌های فلزی اصلی می‌توانند کاماسیت و تنیت باشند. در بعضی قطعات آهنی، پس از برش، صیقل و اچ آزمایشگاهی، الگوی بلوری مشهور ویدمن‌اشتتن دیده می‌شود. این الگو را نباید با خراش یا زنگ سطحی اشتباه گرفت و ایجاد آن نیازمند آماده‌سازی تخصصی است؛ برای آشکارکردن آن از اسید در خانه استفاده نکنید.

3. شهاب‌سنگ‌های سنگی ـ آهنی

این گروه ترکیبی از فلز و کانی‌های سیلیکاتی دارد. پالاسیت‌ها ممکن است بلورهای الیوین زرد تا سبز را در زمینه فلزی نشان دهند و به‌دلیل ظاهر چشمگیر در مجموعه‌داری محبوب‌اند. مزوسیدریت‌ها نیز مخلوطی از مواد فلزی و سیلیکاتی‌اند، اما بافت و تاریخچه شکل‌گیری متفاوتی دارند. ظاهر زیبا به‌تنهایی اصالت یا ارزش را اثبات نمی‌کند؛ شناسنامه و سابقه نمونه اهمیت دارد.

فرمول شیمیایی و ترکیب کانی‌شناسی

برای شهاب‌سنگ یک فرمول شیمیایی واحد وجود ندارد؛ ترکیب به گروه و منشأ آن وابسته است. در شهاب‌سنگ‌های سنگی، سیلیکات‌هایی مانند الیوین و پیروکسن و گاهی پلاژیوکلاز دیده می‌شوند. الیوین را می‌توان با فرمول عمومی (Mg,Fe)₂SiO₄ نشان داد و پیروکسن‌ها خانواده‌ای از سیلیکات‌ها با ترکیب‌های گوناگون‌اند. کندریت‌ها ممکن است دانه‌های فلزی آهن ـ نیکل، سولفید آهن و کندرول‌های سیلیکاتی داشته باشند. در شهاب‌سنگ‌های آهنی، آلیاژهای آهن و نیکل و کانی‌های همراه اهمیت دارند. پالاسیت از فلز آهن ـ نیکل و الیوین تشکیل شده است.

مقدار آهن، نیکل، گوگرد، سیلیسیم، منیزیم و عناصر کمیاب از نمونه‌ای به نمونه دیگر تغییر می‌کند. پژوهشگاه‌ها برای شناسایی و طبقه‌بندی از میکروسکوپ، آنالیز عنصری، پتروگرافی، ایزوتوپ‌ها و روش‌های دیگر استفاده می‌کنند. مشاهده یک دانه فلزی یا جذب آهنربا برای تعیین ترکیب یا منشأ کافی نیست.

خصوصیات فیزیکی و گوهرشناسی

شهاب‌سنگ‌ها ممکن است پوسته‌ای نازک و تیره به نام پوسته گداخته داشته باشند که هنگام عبور از جو پدید آمده است. سطح بعضی نمونه‌ها فرورفتگی‌های انگشت‌مانند موسوم به رگماگلیپ دارد، اما فرسایش زمینی یا شکستگی نیز می‌تواند ظاهر مشابه بسازد. در برخی شهاب‌سنگ‌های سنگی، کندرول‌ها یا ذرات فلزی قابل مشاهده‌اند؛ در نمونه‌های آهنی، جلای فلزی و چگالی محسوس دیده می‌شود.

ویژگی‌هایی مثل رنگ، وزن، سختی، مغناطیس و شکل به‌تنهایی آزمون قطعی نیستند. اکسیدهای آهن زمینی مثل مگنتیت هم مغناطیسی‌اند و هم سنگین؛ هماتیت و سرباره صنعتی نیز گاهی با شهاب‌سنگ اشتباه گرفته می‌شوند. وجود حباب‌های فراوان، حفره‌های گازی، بافت شیشه‌ای یا شکل کاملاً ذوب‌شده می‌تواند به نفع سرباره باشد، اما حتی این‌ها نیز باید در کنار سایر شواهد دیده شوند. نمونه‌های واقعی هم ممکن است پوسته تیره نداشته باشند، چون مدت طولانی در محیط مرطوب مانده و هوازده شده‌اند.

چطور یک سنگ احتمالی را بررسی کنیم؟

  1. محل و زمینه را ثبت کنید: از محل پیدا شدن، شکل نمونه و محیط اطراف عکس بگیرید و زمان، مختصات تقریبی و شرایط یافتن را یادداشت کنید.
  2. ظاهر را بدون آسیب بررسی کنید: به پوسته سطحی، بافت، فرورفتگی‌ها، حباب‌ها، زنگ‌زدگی و ذرات فلزی نگاه کنید. هیچ ویژگی منفردی حکم نهایی نمی‌دهد.
  3. وزن و اندازه را ثبت کنید: وزن زیاد نسبت به سنگ معمولی هم‌اندازه می‌تواند سرنخی باشد، اما کانی‌های زمینی متراکم نیز همین ویژگی را دارند.
  4. مغناطیس را فقط به‌عنوان قرینه در نظر بگیرید: آهنربا را آرام نزدیک کنید؛ جذب‌شدن ممکن است به وجود آهن کمک کند، اما مگنتیت و سرباره نیز جذب می‌شوند. جذب‌نشدن هم همه شهاب‌سنگ‌ها را رد نمی‌کند.
  5. از آزمون مخرب بپرهیزید: نمونه را نشکنید، نسابید، با اسید یا سوهان آزمایش نکنید و برای آزمون خط اثر روی کاشی نکشید؛ این کار ارزش پژوهشی و کلکسیونی را کم می‌کند.
  6. از کارشناس مستقل کمک بگیرید: با موزه تاریخ طبیعی، گروه زمین‌شناسی دانشگاه یا آزمایشگاه معتبر مشورت کنید. طبقه‌بندی رسمی ممکن است به برش نمونه و آزمایش‌های تخصصی نیاز داشته باشد.

مرکز مطالعات شهاب‌سنگ دانشگاه ایالتی آریزونا تأکید می‌کند که آزمون آنلاین نمی‌تواند اصالت را قطعی کند و نمونه‌های زمینی مانند هماتیت، مگنتیت و سرباره از اشتباه‌های رایج‌اند. یک تشخیص ظاهری یا آهنربا را به‌عنوان گواهی اصالت عرضه نکنید.

شهاب‌سنگ را از تکتیت، سرباره و سنگ‌های زمینی جدا کنیم

تکتیت: شیشه طبیعی تیره و گاهی قطره‌مانند است که در پی برخوردهای بزرگ شکل می‌گیرد. در تکتیت معمولاً ساختار بلوری و کانی‌های شهاب‌سنگ دیده نمی‌شود؛ با این حال، شیشه‌های صنعتی و سرباره نیز می‌توانند تیره و حفره‌دار باشند.

سرباره: فرآورده جانبی کوره‌ها و فعالیت‌های فلزکاری است. ممکن است آهن‌دار و مغناطیسی باشد، حباب یا بافت شیشه‌ای داشته باشد و در نزدیکی جاده‌ها، کارخانه‌ها یا محل‌های پرشده پیدا شود. باستانی یا دورافتاده‌بودن محل به‌تنهایی آن را شهاب‌سنگ نمی‌کند.

هماتیت و مگنتیت: کانی‌های زمینی اکسید آهن‌اند. رنگ تیره، وزن و خاصیت مغناطیسی مگنتیت سبب اشتباه می‌شود. برای تفکیک، آزمایشگاه ترکیب و بافت را بررسی می‌کند؛ آزمون‌های خانگی گاهی سطح نمونه را تخریب می‌کنند و نتیجه‌شان هم قطعی نیست.

منشأ، فراوانی و محل پیدا شدن

شهاب‌سنگ‌ها در هر نقطه‌ای از زمین ممکن است سقوط کنند، اما پیدا کردنشان یکسان آسان نیست. در بیابان‌ها و مناطق خشک، سنگ تیره و تازه‌سقوط‌کرده ممکن است در میان زمینه روشن بهتر دیده و برای مدت طولانی‌تری حفظ شود. در قطب جنوب نیز تضاد رنگ و سازوکارهای حرکت یخ باعث می‌شود نمونه‌ها در بعضی نواحی روی سطح متمرکز شوند؛ جست‌وجوهای نظام‌مند علمی در این محیط‌ها انجام می‌شود.

شهاب‌سنگ از معدن استخراج نمی‌شود: منشأ آن فضایی است و نمونه‌ها معمولاً پس از سقوط یا فرسایش سطحی پیدا و جمع‌آوری می‌شوند. ممکن است در زمین‌های کشاورزی، بیابان، دامنه‌ها یا نواحی قطبی کشف شوند؛ مالکیت و مقررات جمع‌آوری به کشور و محل بستگی دارد و باید پیش از برداشت بررسی شود. شهاب‌سنگ‌های ثبت‌شده و رسمی نامی بر پایه محل یافتن دریافت می‌کنند و اطلاعاتشان در پایگاه بولتن انجمن بین‌المللی شهاب‌سنگ‌شناسی نگهداری می‌شود. پس نام‌هایی مثل NWA معمولاً به یک گستره جغرافیایی در شمال‌غرب آفریقا اشاره دارند و به‌تنهایی خاستگاه دقیق یک تکه را مشخص نمی‌کنند.

مواد ریز فضایی به‌طور پیوسته وارد جو می‌شوند، اما بیشترشان پیش از رسیدن به سطح از بین می‌روند یا به غبار بسیار ریز تبدیل می‌شوند. یافتن یک نمونه بزرگ قابل طبقه‌بندی اتفاقی نادرتر است. فراوانی در بازار نیز با فراوانی واقعی در طبیعت فرق دارد و به گروه، اندازه، سابقه کشف، کیفیت نگهداری و مدارک نمونه وابسته است.

کاربردهای شهاب‌سنگ

کاربرد اصلی شهاب‌سنگ‌ها علمی و آموزشی است: پژوهش درباره مواد اولیه منظومه شمسی، تشکیل سیارک‌ها و تاریخچه برخوردها. نمونه‌های تأییدشده در موزه‌ها، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های پژوهشی نگهداری می‌شوند. قطعاتی از شهاب‌سنگ‌های آهنی را نیز گاهی به زیور یا شیء کلکسیونی تبدیل می‌کنند؛ برش‌زدن یا صیقل‌دادن نمونه کمیاب ممکن است ارزش پژوهشی آن را کاهش دهد.

در بازار، اصطلاح‌هایی مانند «سنگ فضایی» یا «شهاب‌سنگ مریخی» ممکن است برای جلب توجه استفاده شود. برای ادعای منشأ ماه یا مریخ، نام رسمی، طبقه‌بندی معتبر و سابقه مستند مهم‌اند. ادعای «دارای انرژی ویژه» یا «درمانی» کاربرد علمی یا گوهرشناسی محسوب نمی‌شود.

خواص متافیزیکی، چاکرا و ماه تولد

برخی جریان‌های معنوی معاصر شهاب‌سنگ را نماد پیوند با کیهان، تغییر یا تمرکز می‌دانند. این تعبیرها بخشی از باور فردی‌اند و اثر قابل اندازه‌گیری درمانی یا محافظتی برای شهاب‌سنگ اثبات نشده است. رنگ‌آمیزی یک سنگ در سیستم‌های چاکرا نیز یکسان و رسمی نیست؛ بنابراین شهاب‌سنگ چاکرای پزشکی یا گوهرشناسی مشخصی ندارد.

شهاب‌سنگ به‌طور جهانی سنگ ماه تولد رسمی شناخته نشده و برای سالگرد ازدواج نیز نسبت استانداردی ندارد. بعضی افراد آن را به‌عنوان هدیه‌ای نمادین برای علاقه‌مند نجوم یا سالگرد خاص انتخاب می‌کنند. ارزش هدیه به داستان مستند نمونه، طراحی و سلیقه گیرنده وابسته است، نه ادعای اثر پنهان.

مدیتیشن و ترکیب با سنگ‌های دیگر

اگر شهاب‌سنگ را برای مدیتیشن استفاده می‌کنید، می‌توانید آن را به‌عنوان یادآور علاقه به آسمان شب در دست بگیرید، چند نفس آرام بکشید و روی یک نیت شخصی تمرکز کنید. این کار یک تمرین توجه و معناپردازی است؛ شواهدی برای انتقال انرژی از جسم به بدن وجود ندارد. برخی شهاب‌سنگ‌های آهنی زنگ می‌زنند یا شکننده‌اند، پس تماس طولانی با عرق دست شاید برای نگهداری مناسب نباشد.

از نظر زیبایی، نمونه کوچک آهنی ممکن است کنار مهره‌های سنگی تیره یا کوارتز شفاف در یک آویز قرار گیرد. این ترکیب نتیجه نمادین قطعی ندارد؛ انتخاب بر پایه تضاد رنگ و طراحی است. چون سختی و دوام قطعات متفاوت است، شهاب‌سنگ را از عقیق، حدید یا مهره‌های دیگر جداگانه در محفظه نرم نگه دارید تا خراش و خوردگی کمتر شود. اگر آهنربا یا قطعات فلزی در طراحی دارید، نحوه اتصال و واکنش به رطوبت را بررسی کنید.

بهسازی، تمیزکردن و نگهداری

بهسازی در نمونه‌های شهاب‌سنگی می‌تواند شامل برش، صیقل، پوشش محافظ یا تثبیت برای نمایش باشد. برش و اچ شیمیایی شهاب‌سنگ آهنی عملی تخصصی است و مواد شیمیایی خورنده می‌توانند خطرناک باشند؛ این کار را در خانه انجام ندهید. فروشنده باید مشخص کند قطعه طبیعی و خام است یا برش خورده، صیقلی، پوشش‌دار یا بخشی از جواهر ساخته‌شده از قطعات شهاب‌سنگی است.

برای پاکسازی فیزیکی، ابتدا از برس بسیار نرم و خشک یا پارچه بدون پرز استفاده کنید. شهاب‌سنگ آهنی را در آب نخوابانید و با مواد اسیدی یا شوینده قوی تمیز نکنید؛ رطوبت و نمک می‌توانند خوردگی را افزایش دهند. آن را خشک و جدا از مواد مرطوب نگه دارید؛ بعضی مجموعه‌داران از بسته‌بندی کنترل‌کننده رطوبت استفاده می‌کنند. شهاب‌سنگ سنگی نیز ممکن است ترک یا پوسته شکننده داشته باشد، پس از ضربه، اولتراسونیک و تمیزکاری ساینده دوری کنید.

واژه «شارژ» در مورد شهاب‌سنگ یک آیین نمادین است، نه فرایند فیزیکی لازم برای حفظ نمونه. نور مستقیم خورشید، دود، نمک، آب‌نمک یا حرارت را به‌عنوان روش قطعی شارژ معرفی نکنید؛ این کارها ممکن است به پوشش، پایه فلزی یا سطح نمونه آسیب بزنند. برای نگهداری، شرایط خشک و پایدار، دست‌کاری کم و ثبت اطلاعات نمونه انتخاب بهتری است.

ارزش و خرید نمونه معتبر

قیمت شهاب‌سنگ به نوع، وزن، کیفیت، کمیابی، کامل‌بودن پوسته، منشأ، سابقه کشف و مدارک شناسایی بستگی دارد. نمونه‌های رایج و کوچک با قطعات تأییدشده ماه یا مریخ قابل مقایسه نیستند. وزن بالا به‌تنهایی ارزش یا اصالت را ثابت نمی‌کند. پیش از خرید گران‌قیمت، نام رسمی را در پایگاه بولتن بررسی کنید و درباره گواهی، محل کشف، روش طبقه‌بندی و امکان ارزیابی مستقل سؤال کنید.

برخی قطعات ممکن است از نمونه رسمی بزرگ‌تر جدا شده باشند، بنابراین نام و شماره طبقه‌بندی به تنهایی کافی نیست؛ فروشنده باید رابطه قطعه با نمونه ثبت‌شده را مستند کند. از خریدی که فقط با عبارت‌هایی مانند «سنگ مریخی تضمینی» یا «مغناطیس فضایی» معرفی می‌شود، بدون مدرک خودداری کنید. نمونه را هم به‌خاطر کنجکاوی نشکنید؛ حفظ بافت و اطلاعات محل پیدا شدن برای پژوهش مهم است.

پرسش‌های پرتکرار

چطور بفهمم سنگی که پیدا کرده‌ام شهاب‌سنگ است؟

رنگ تیره، وزن زیاد یا جذب آهنربا به‌تنهایی کافی نیست. محل پیدا شدن، بافت، پوسته احتمالی و ترکیب باید بررسی شود؛ تشخیص قطعی با کارشناس و آزمایشگاه است.

آیا هر شهاب‌سنگ به آهنربا می‌چسبد؟

خیر. بسیاری از نمونه‌های فلزدار جذب آهنربا می‌شوند، اما شدت آن فرق دارد و برخی شهاب‌سنگ‌های سنگی ممکن است واکنش ضعیفی داشته باشند. سنگ‌های زمینی آهن‌دار هم جذب می‌شوند.

آیا شهاب‌سنگ همان تکتیت است؟

خیر. شهاب‌سنگ قطعه‌ای از جسم فرازمینی است که به زمین رسیده؛ تکتیت شیشه طبیعی زمینی است که در پی برخورد شکل گرفته است.

آیا شهاب‌سنگ از مریخ یا ماه می‌تواند به زمین برسد؟

بله، قطعاتی از سطح ماه و مریخ بر اثر برخوردهای بزرگ به فضا پرتاب شده و در نهایت به زمین رسیده‌اند. منشأ آن‌ها با ترکیب و شواهد آزمایشگاهی تعیین می‌شود.

چرا شهاب‌سنگ‌های آهنی زنگ می‌زنند؟

آلیاژ آهن ـ نیکل در حضور رطوبت و نمک ممکن است دچار خوردگی شود. نگهداری خشک و دور از تماس مرطوب، به کاهش این خطر کمک می‌کند.

آیا سنگی که موقع بارش شهابی پیدا شده حتماً شهاب‌سنگ است؟

خیر. بارش شهابی عمدتاً از ذرات ریز تشکیل شده و نورهای آسمان محل فرود یک سنگ بزرگ را مشخص نمی‌کنند. برای نسبت‌دادن نمونه به یک رویداد، مدارک و بررسی علمی لازم است.

شهاب‌سنگ را با آب یا نمک پاکسازی و شارژ کنم؟

برای نگهداری علمی، این کار توصیه نمی‌شود. آب و نمک می‌توانند خوردگی یا آسیب سطحی ایجاد کنند؛ پارچه خشک و نگهداری پایدار روش محتاطانه‌تری است.

جمع‌بندی

شهاب‌سنگ قطعه‌ای از یک جسم فضایی است که از جو زمین عبور کرده و به سطح رسیده است. انواع سنگی، آهنی و سنگی ـ آهنی ترکیب و بافت متفاوت دارند و یک فرمول شیمیایی واحد برای همه آن‌ها وجود ندارد. پوسته تیره، وزن و مغناطیس سرنخ‌های اولیه‌اند، نه گواهی اصالت. نمونه را تخریب نکنید، اطلاعات محل را ثبت کنید و برای تأیید به متخصص مراجعه کنید. در خرید و نگهداری نیز مستندات، رطوبت و روش فرآوری را جدی بگیرید.

منابع

ثبت نظر

شما هم میتوانید اگر اطلاعاتی درباره "شهاب سنگ چیست؟ راهنمای تشخیص، انواع و ارزش نمونه های فضایی" دارید ، در این قسمت وارد کنید.

لطفا پست الکترونیک را به درستی وارد کنید
لطفا نظر را وارد کنید